Fundamental Attribution Error
१. परिचय
मानिसले दैनिक जीवनमा अरू मानिसको व्यवहारको कारण बुझ्ने प्रयास गरिरहन्छ। कसैले झूट बोल्यो भने हामी उसलाई “झूट बोल्ने मानिस” भन्छौँ, कसैले समयमा काम पूरा गरेन भने “लापरवाह” भन्छौँ, र कसैले अरूलाई सहयोग गरेमा “असल मानिस” भन्छौँ। अर्थात्, हामी प्रायः मानिसको व्यवहारबाट उसको व्यक्तित्व, चरित्र वा स्वभावबारे निष्कर्ष निकाल्छौँ। तर मानिसको प्रत्येक व्यवहार उसको व्यक्तित्वबाट मात्र उत्पन्न हुँदैन। उसको व्यवहारमा तत्कालीन परिस्थिति, सामाजिक वातावरण, दबाब, अवसर, बाध्यता तथा अन्य बाह्य कारणहरूको पनि महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
यही सन्दर्भमा सामाजिक मनोविज्ञानको महत्वपूर्ण अवधारणा Fundamental Attribution Error अर्थात् मौलिक आरोपण त्रुटि अगाडि आउँछ। यसले मानिसले अरूको व्यवहारको व्याख्या गर्दा personality वा internal factors लाई आवश्यकभन्दा बढी महत्व दिने र circumstance वा situational factors लाई आवश्यकभन्दा कम महत्व दिने प्रवृत्तिलाई जनाउँछ।
२. Personality को अर्थ
Personality भन्नाले व्यक्तिको सोच्ने, महसुस गर्ने र व्यवहार गर्ने अपेक्षाकृत स्थायी ढाँचा वा विशेषताहरूको समष्टिलाई बुझिन्छ। यसमा व्यक्तिको स्वभाव, चरित्र, मनोवृत्ति, मूल्य–मान्यता, भावनात्मक प्रवृत्ति, क्षमता तथा अरूसँग व्यवहार गर्ने शैली आदि पर्दछन्। अर्को शब्दमा Personality भनेको “व्यक्ति कस्तो छ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर हो।
उदाहरणका लागि कुनै व्यक्तिलाई हामी:
- इमानदार,
- जिम्मेवार,
- आक्रामक,
- दयालु,
- लापरवाह,
- धैर्यवान्,
- स्वार्थी
भनेर वर्णन गर्छौँ भने यी व्यक्तिको personality सम्बन्धी विशेषताहरू हुन्। यसलाई internal or dispositional factor पनि भन्न सकिन्छ, किनकि यी कारणहरू व्यक्तिको भित्री विशेषतासँग सम्बन्धित हुन्छन्।
३. Circumstance को अर्थ
Circumstance भन्नाले कुनै व्यक्तिले कुनै विशेष समयमा सामना गरिरहेको बाह्य अवस्था, वातावरण, घटना, दबाब वा परिस्थितिलाई बुझिन्छ, जसले उसको व्यवहारलाई प्रभावित गर्न सक्छ। Circumstance भनेको “व्यक्ति कुन अवस्थामा थियो?” भन्ने प्रश्नको उत्तर हो।
उदाहरणका लागि:
- आर्थिक समस्या,
- पारिवारिक दबाब,
- आकस्मिक दुर्घटना,
- सामाजिक दबाब,
- अरू व्यक्तिको व्यवहार,
- डर वा धम्की,
- समयको अभाव,
- आपत्कालीन अवस्था,
- रोग वा थकान,
- कामको अत्यधिक दबाब
आदि circumstance का उदाहरण हुन्। यसलाई situational or external factor पनि भनिन्छ। त्यसैले कुनै व्यक्तिले गरेको व्यवहार बुझ्दा हामीले दुईवटा प्रश्न सोध्न सक्छौँ:
Personality → व्यक्ति कस्तो छ? Circumstance → व्यक्ति कुन परिस्थितिमा थियो?
४. Fundamental Attribution Error भनेको के हो?
Fundamental Attribution Error (FAE) सामाजिक मनोविज्ञानमा प्रयोग हुने अवधारणा हो। यसले अरू व्यक्तिको व्यवहारको कारण व्याख्या गर्दा उसको personality, character वा disposition लाई बढी महत्व दिने र परिस्थिति वा circumstance लाई कम महत्व दिने प्रवृत्तिलाई जनाउँछ। अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, अरूले गरेको व्यवहारलाई हामी प्रायः “ऊ त्यस्तै प्रकारको व्यक्ति भएकाले” भयो भनेर बुझ्छौँ, तर “ऊ त्यस्तो परिस्थितिमा भएकाले” भयो कि भनेर पर्याप्त विचार गर्दैनौँ। अर्थात्, अरूको व्यवहार हेर्दा हामी personality लाई बढी र circumstance लाई कम महत्व दिन्छौँ।
५. उदाहरण: मानौँ, कार्यालयमा एक कर्मचारी आज ढिला आए।
हामी तुरुन्तै भन्छौँ: “ऊ सधैँ लापरवाह छ।”
यहाँ हामीले उसको ढिलो आउनुको कारण उसको personality मा खोज्यौँ। तर वास्तविक परिस्थिति यस्तो पनि हुन सक्छ:
- बाटोमा दुर्घटना भएको थियो,
- उसको बच्चा बिरामी भएको थियो,
- सवारी साधन बिग्रिएको थियो,
- अचानक पारिवारिक समस्या आएको थियो।
यदि यी सम्भावनाहरू विचार नगरी “ऊ लापरवाह व्यक्ति हो” भनेर निष्कर्ष निकालियो भने त्यो Fundamental Attribution Error को उदाहरण हुन सक्छ। तर यसको विपरीत, यदि हामीले परिस्थिति बुझेर मात्र निष्कर्ष निकाल्यौँ भने हामीले situational factors लाई पनि उचित महत्व दिएका हुन्छौँ।
६. हामी यस्तो गल्ती किन गर्छौँ?
Fundamental Attribution Error हुनुका विभिन्न मनोवैज्ञानिक कारण छन्।
(क) व्यक्ति हाम्रो ध्यानमा बढी पर्छ
हामीले कुनै व्यवहार देख्दा हाम्रो ध्यान स्वाभाविक रूपमा व्यक्तितर्फ जान्छ। परिस्थितिका सबै पक्षहरू प्रत्यक्ष देखिँदैनन्। उदाहरणका लागि, हामीले सडकमा कसैले अर्को व्यक्तिसँग रिसाएर बोलेको देख्यौँ भने हामीलाई त्यो व्यक्तिको व्यवहार मात्र देखिन्छ। तर त्योभन्दा अगाडि उसलाई के भएको थियो भन्ने कुरा थाहा नहुन सक्छ।
(ख) हामीसँग पूर्ण जानकारी हुँदैन
अरू व्यक्तिको जीवनका सम्पूर्ण परिस्थितिबारे हामीलाई जानकारी हुँदैन। त्यसैले सीमित जानकारीका आधारमा हामी छिटो निष्कर्षमा पुग्छौँ।
Limited information → quick judgment → possible attribution error (ग) मानसिक shortcut
मानिसको मस्तिष्कले हरेक घटनाको सम्पूर्ण अनुसन्धान गरेर मात्र निष्कर्ष निकाल्दैन। उसले छिटो निर्णय गर्न विभिन्न मानसिक shortcut प्रयोग गर्छ। त्यसैले: “उसले यस्तो गर्यो → ऊ त्यस्तै व्यक्ति होला।” भन्ने निष्कर्ष सजिलै आउन सक्छ। ७. आफू र अरूलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा फरक
यस अवधारणाको एउटा रोचक पक्ष के हो भने हामी अरूलाई र आफूलाई समान रूपमा मूल्याङ्कन गर्दैनौँ। मानौँ, अरू व्यक्ति कार्यालयमा ढिलो आयो। हामी भन्छौँ: “ऊ गैरजिम्मेवार छ।” तर हामी आफैँ ढिलो भयौँ भने: “आज ट्राफिक धेरै थियो।” यहाँ अरूको व्यवहारको व्याख्या गर्दा हामीले personality प्रयोग गर्यौँ भने आफ्नै व्यवहारको व्याख्या गर्दा circumstance प्रयोग गर्यौँ। यससँग सम्बन्धित अर्को अवधारणा Actor–Observer Bias हो। यसलाई यसरी सम्झन सकिन्छ: Others → “What kind of person is he?” Self → “What happened to me?”
८. कानुनी क्षेत्रमा Fundamental Attribution Error को महत्व
Fundamental Attribution Error सामान्य सामाजिक व्यवहारमा मात्र सीमित छैन। फौजदारी न्याय प्रणालीमा समेत यसको विशेष महत्व हुन्छ। कुनै व्यक्तिले कसुरजन्य देखिने व्यवहार गरेको अवस्थामा अनुसन्धानकर्ता, अभियोजनकर्ता वा अन्य निर्णयकर्ताले तत्काल: “यो व्यक्ति नै खराब वा आपराधिक प्रवृत्तिको व्यक्ति हो।” भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। त्यसको सट्टा स्वाभाविक प्रश्न के हुनुपर्छ भने “उसले त्यो व्यवहार कुन परिस्थितिमा गर्यो?” उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्तिले अर्को व्यक्तिमाथि प्रहार गरेको देखियो भने त्यसबाट मात्र उसको character वा intention को पूर्ण निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। त्यहाँ निम्न प्रश्नहरू पनि महत्वपूर्ण हुन सक्छन्:
- पहिलो आक्रमण कसले गरेको थियो?
- उसले आत्मरक्षामा प्रहार गरेको थियो कि?
- उसलाई कसैले धम्की दिएको थियो कि?
- तत्काल कुनै उत्तेजना वा provocation थियो कि?
- घटनाभन्दा ठीक अगाडि के भएको थियो?
- उसको उद्देश्य के थियो?
- अन्य वैकल्पिक व्याख्या छन् कि छैनन्?
यसरी behaviour र circumstance दुवैलाई सँगसँगै हेर्नु आवश्यक हुन्छ।
९. अनुसन्धानमा यसको महत्व
Fundamental Attribution Error ले अनुसन्धानमा tunnel vision को जोखिम बढाउन सक्छ। यदि अनुसन्धानकर्ताले अनुसन्धानको सुरुमै एउटा व्यक्तिलाई शंकास्पद ठान्यो र उसको बारेमा: “यो व्यक्ति आक्रामक छ, त्यसैले यसले नै अपराध गरेको हुनुपर्छ।” भन्ने धारणा बनायो भने अनुसन्धानकर्ताले आफ्नो प्रारम्भिक धारणालाई समर्थन गर्ने प्रमाणलाई बढी महत्व दिन र विपरीत प्रमाणलाई कम महत्व दिन सक्ने सम्भावना रहन्छ। यसरी Fundamental Attribution Error अन्य cognitive biases सँग जोडिन सक्छ। १०. न्यायिक निर्णयमा यसको महत्व
न्यायिक निर्णयमा पनि व्यक्तिको व्यवहारलाई उसको चरित्रसँग तुरुन्त जोड्नु उचित हुँदैन। न्यायिक reasoning को मूल प्रश्न यस्तो हुनुपर्छ: “व्यक्तिले के गर्यो?” त्यसपछि: “त्यो तथ्य कुन प्रमाणबाट स्थापित हुन्छ?” र त्यसपछि: “त्यो व्यवहार कुन परिस्थितिमा भयो?” र अन्ततः: “उक्त तथ्यबाट आवश्यक कानुनी तत्वहरू प्रमाणित हुन्छन् कि हुँदैनन्?” यसरी character judgment र legal proof लाई अलग राख्न सकिन्छ। हाम्रो कानुनी व्यवस्थाले कसूरको गंभिरता बढाउने र घटाउने व्यवस्थाहरु उल्लेख गरी कसूरदारलाई सजाय गर्दा कसूरदारले कसूर गर्दाको परिस्थितीलाई समेत मुल्याङ्कन गर्नुपर्छ भन्ने मान्यतालाई स्वीकार गरेको पाइन्छ।
११. Fundamental Attribution Error को समाधान कसरी गर्ने?
यो त्रुटिबाट बच्न एउटा सरल मानसिक अभ्यास उपयोगी हुन्छ:
STOP – LOOK – ASK
STOP: तुरुन्त निष्कर्षमा नपुग्ने।
LOOK: व्यक्तिको व्यवहार मात्र होइन, परिस्थिति पनि हेर्ने।
ASK: “यो व्यवहारको अर्को situational explanation हुन सक्छ कि?”
उदाहरणको लागिः“ऊ रिसायो।” तुरुन्त: “ऊ आक्रामक व्यक्ति हो।” नभनी: “ऊ आक्रामक हुन सक्छ, तर अहिले त्यस्तो व्यवहार गर्नुपर्ने कुनै परिस्थिति थियो कि?” भन्ने प्रश्न गर्ने। यसले reasoning लाई बढी निष्पक्ष बनाउँछ।
१२. निष्कर्ष
Fundamental Attribution Error मानिसको दैनिक सामाजिक निर्णयमा देखिने महत्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक त्रुटि हो। यसमा हामी अरू व्यक्तिको व्यवहारको कारण खोज्दा personality, character र disposition लाई बढी महत्व दिन्छौँ र circumstance तथा situational factors लाई कम महत्व दिन्छौँ।
यसको मूल समस्या यही हो कि: त्यसैले कसैले गल्ती गर्दा “ऊ खराब व्यक्ति हो” भन्नुअघि “ऊ कुन परिस्थितिमा थियो?” भनेर सोच्नु आवश्यक हुन्छ।
“Judge the conduct, but understand the context.”